Dei starta som enkle lastebilar med plank på planet. Historia om russebilane i Bergen er ei forteljing om ungdomskultur, tragediar og eit stadig aukande lydnivå.
Frå lasteplan til lydmonster – russebilane i Bergen
Dei starta som enkle lastebilar med plank på planet. I dag er dei rullande diskotek til millionbeløp. Historia om russebilane i Bergen er ei forteljing om ungdomskultur, tragediar – og eit stadig aukande lydnivå.
Historia til russen tek til i 1905, då avgangselevar ved ein Oslo-skule tok i bruk ei raud russelue. Allereie året etter slutta mange seg til, òg i Bergen, og tradisjonen var etablert. Det skulle likevel ta nokre år før russekulturen blei dominerande i bybiletet rundt 17. mai, og då etter kvart med eigne køyretøy.
Bilane rullar inn
I 1929 dukka eit nytt og oppsiktsvekkjande element opp i bybiletet: bilar i 17. mai-prosesjonane, og snart kom òg russen med. For ei passande betaling suste bil etter bil gjennom gatene i Bergen, fulle av begeistra og feststemt ungdom som jubla i det vakre vårvêret. Bilane markerte starten på ein ny æra – russen på hjul.
Men dette skjedde ikkje utan ulykker. 17. mai-feiringa i 1947 fekk ein dramatisk start for ein del Fana-russ. Tidleg på morgonen mista ein russebil på veg over Danmarks plass heile lasta – 15 russ hamna rett i gata. Morgenavisen skildra hendinga som forklarleg, gitt dei improviserte løysingane den gongen: «En får fatt i en lastebil, slår opp noen planker og bord på lasteplanet, og så lastes bilen smekk full av hujende og skrikende ungdom.»
På 1950- og 60-talet blei russebilane meir og meir vanlege. Det var «betremannsbarn» som dreiv fram utviklinga. Etter kvart gjorde reklamefinansiering det mogleg òg for ungdom utan rike foreldre å delta. Likevel var ikkje alle nøgde. På byrjinga av 1960-talet hadde russebilane blitt stadig vanlegare, og no byrja politiet å diskutere avgrensingar i talet på bilar.
Avisene snur på 1980-talet
Haldninga avisene har hatt til russebilane, har svinga gjennom åra. Frå byrjinga av 1980-talet blei tonen stadig meir kritisk. Krav om innskrenkingar i bilbruken dukka opp att og att. No starta det òg ei utvikling når det gjaldt russebilane. Tidleg på 80-talet var dei fleste russebilar eldre personbilar eller varebilar, måla for hand med kost og rulle. Mot slutten av tiåret gjekk utviklinga mot større kassebilar og minibussar. Det er frå denne tida lyd blir viktigare og viktigare. Russen byrja no å montere store, heimesnikra høgtalarkassar drivne av bilstereoar pressa til brotpunktet.
Tryggleiken rundt russekøyretøy har alltid vore problematisk, og i 1989 gjekk det skikkeleg gale. Dette året omkom fem ungdommar, og fem blei alvorleg skadde då ein folkevognbuss brasa rett i veggen ved inngangen til Glasskartunnelen på nordre innfartsveg til Bergen. Elleve ungdommar, dei fleste russ frå Åsane, var i bussen. Ulykka skjedde etter ei forbikøyring – og blei eit mørkt kapittel i russehistoria til byen.
Frå varevogn til buss – eksplosjonen på 1990-talet
På 1990-talet fekk endå fleire russegrupper bil eller van. Perioden var prega av aukande kommersialisering, men framleis med eit tydeleg gjer-det-sjølv-preg. Gamle varebilar og til og med ambulansar blei kjøpte billeg og bygde om på dugnad. Men òg enkelte russebussar dukka no opp. Ein russebil kunne koste alt frå nokre tusenlappar til 20 000 kroner – langt unna millionbeløpa i dag. Samstundes var det fleire ulykker, noko som førte til auka merksemd om tryggleik og strengare kontrollar frå Statens vegvesen i Fyllingsdalen.
Bussfeberen – 2000-talet endrar alt
På byrjinga av 2000-talet dominerte framleis mindre russebilar, men interessa for store russebussar eksploderte utover tiåret. Budsjetta voks, og grupper på 20–30 elevar gjekk saman om omfattande bussprosjekt. Prisane var gjerne opp mot og til og med over ein million kroner.
Styresmaktene svarte med stadig strengare kontrollar, og mange bussar fekk bruksforbod på grunn av ulovlege ombyggingar. Lydnivå og storleik blei etter kvart problematiske i prosesjonen, og i 2004 blei det berre lov med éin russebuss i 17. mai-prosesjonen.
På 2010-talet blei russebussane færre, men dyrare og meir profesjonelle. Lyd, lys og design blei ofte sette bort til kommersielle aktørar. Alvorlege ulykker – mellom anna ein velt i 2017 – førte til ytterlegare skjerpa merksemd om tryggleik.
Likevel står busskulturen sterkt i våre dagar. Samlingsplassar som Hordnesskogen, Haukås og Lagunen har halde fram med å vere sentrale møtepunkt for den mobile Bergen-russen.
Tradisjon under press – kva skjer no?
I våre dagar vil regjeringa ta sterkare grep om russefeiringa gjennom strengare reglar og auka kontroll med kommersielle aktørar når det gjeld russebussane. Målet er betre tryggleik og mindre press på elevar og foreldre. Spørsmålet mange stiller seg, er om dette tyder slutten på feiringa slik vi kjenner henne – eller starten på ei ny form.
I Bergen har russebussar blitt eit tydeleg symbol på ein kostbar og omdiskutert tradisjon. Frå 1. januar 2026 blir det innført eit nasjonalt forbod mot sidevende sete og ståplassar under køyring. Dette vil gjere mange av dei ombygde russebussane i dag ulovlege, men er meint å redusere risikoen for alvorlege ulykker.
Forholdet russen har til køyretøy, har lenge skapt debatt, og òg i Bergen har denne konflikten rulla gjennom gatene i nærmare hundre år. Kan ei ny tid no vere i emning?
Frå den gongen det ikkje fanst reglar om tryggleiksbelte.
Kjelde: 17. mai-komiteen i Bergen. Spesialsamlingene. Universitetsbiblioteket i Bergen.
Sitat: «Man slår opp noen planker og bord på lasteplanet, og så lastes bilen smekk full av hujende og skrikende ungdom.»
Kjelde: 17. mai-komiteen i Bergen. Spesialsamlingene. Universitetsbiblioteket i Bergen.
Frå 17. mai 1983. Kor mange kan ein få om bord i ein russebil?
Kjelde: 17. mai-komiteen i Bergen. Spesialsamlingene. Universitetsbiblioteket i Bergen.
Russebilane blei stadig kritiserte. Her ein raudrusskolonne frå 1982.
Kjelde: 17. mai-komiteen i Bergen. Spesialsamlingene. Universitetsbiblioteket i Bergen.
Overgang frå russebilar til russebussar. Her representert av russebussen Pan-Am 2012, som høyrde til ei gruppe jenter frå Bergen.
Bussen blei kåra til Årets konsept i 2012 og fekk i tillegg anerkjenning for merksemd om tryggleik og strenge reglar, som mellom anna eigne rullesjef-vakter. Kjelde: Pan-Am si eiga FB-side.
Interiøret i russebussane ser òg ganske annleis ut enn dei første «planker og bord» på lasteplanet:
